Telefon pintar baru sahaja berbunyi.
Dalam grup WhatsApp keluarga, masuk satu mesej panjang dengan tajuk besar: “PENTING! Arahan terbaru daripada kementerian. Tolong sebarkan kepada semua sebelum terlambat.”
Di bawahnya pula ada ayat yang cukup biasa kita lihat:
Saya pun tak pasti betul atau tidak, tapi sekadar berkongsi.
Disebabkan risau perkara itu mungkin benar, tangan terus menekan butang Forward. Mesej tadi dihantar kepada kumpulan saudara-mara, jiran, rakan sekerja dan komuniti setempat.
Niat asal mungkin mahu membantu.
Namun, apabila sesuatu maklumat tidak sahih disebarkan, niat yang baik tidak semestinya menghapuskan semua risiko. Kandungan tersebut boleh menyebabkan orang ramai panik, mencemarkan nama seseorang, menjejaskan perniagaan atau mengganggu ketenteraman masyarakat.
Lebih membimbangkan, orang yang menyebarkan semula mesej itu juga boleh disiasat bergantung pada kandungan, pengetahuan, niat serta keadaan penyebarannya.
Sebab itu satu prinsip mudah perlu diamalkan oleh setiap pengguna internet:
Tidak pasti, jangan kongsi.
Realiti Undang-Undang Disebalik Tabiat “Asal Share”
Antara peruntukan yang sering dikaitkan dengan penyalahgunaan kemudahan rangkaian di Malaysia ialah Seksyen 233 Akta Komunikasi dan Multimedia 1998.
Peruntukan ini bukan menghukum setiap kesilapan kecil atau semua maklumat yang ternyata tidak tepat secara automatik.
Siasatan dan pertuduhan bergantung pada unsur kesalahan yang perlu dibuktikan, termasuk sifat kandungan, cara ia dihantar, pengetahuan seseorang serta niat di sebalik komunikasi tersebut.
Selepas pindaan Akta Komunikasi dan Multimedia berkuat kuasa pada Februari 2025, hukuman maksimum bagi kesalahan di bawah Seksyen 233(1) dinaikkan daripada RM50,000 dan penjara setahun kepada:
- Denda sehingga RM500,000
- Penjara sehingga dua tahun
- Atau kedua-duanya sekali
- Denda tambahan sehingga RM5,000 bagi setiap hari kesalahan diteruskan selepas sabitan
Kesalahan yang dilakukan terhadap kanak-kanak bawah umur 18 tahun pula boleh membawa tempoh penjara yang lebih tinggi, tertakluk pada peruntukan dan fakta kes.
Maksudnya, tajuk artikel atau poster lama yang masih menyebut denda maksimum RM50,000 sudah tidak menggambarkan kedudukan hukuman semasa.
1. Risiko Disiasat dan Didakwa
Satu hantaran Facebook, video TikTok, rakaman suara atau mesej WhatsApp boleh dijadikan bahan siasatan.
Memadam hantaran selepas ia tular tidak semestinya memadam semua bukti. Penerima mungkin sudah mengambil tangkap layar, memuat turun video atau meneruskan mesej kepada orang lain.
Jika pihak berkuasa menerima laporan, mereka boleh menyiasat:
- Siapa yang mencipta kandungan
- Siapa yang mula menyebarkannya
- Akaun atau nombor telefon yang digunakan
- Masa dan konteks hantaran
- Sama ada terdapat niat mengancam, mengganggu, menipu atau mencetuskan kebencian
- Sejauh mana kandungan itu telah tersebar
Siasatan tidak bermaksud seseorang pasti bersalah. Namun, proses dipanggil memberi keterangan, menyerahkan peranti atau mendapatkan khidmat guaman sendiri sudah cukup membebankan.
2. Risiko Disaman Kerana Fitnah
Selain tindakan jenayah, seseorang juga boleh berdepan tuntutan sivil jika menyebarkan tuduhan yang mencemarkan reputasi individu atau organisasi.
Sebagai contoh, seseorang menulis bahawa sebuah kedai menjual makanan beracun tanpa bukti, lalu hantaran itu menyebabkan pelanggan menjauh.
Pemilik perniagaan mungkin menuntut ganti rugi atas kerugian dan pencemaran nama baik.
Tuntutan fitnah di Malaysia berkait dengan prinsip undang-undang sivil dan Akta Fitnah 1957. Nilai ganti rugi tidak mempunyai satu angka tetap kerana mahkamah akan mempertimbangkan faktor seperti tahap penyebaran, keseriusan tuduhan, kerosakan reputasi serta tindakan pihak yang menerbitkan kenyataan.
Menyebut “saya cuma salin daripada orang lain” tidak semestinya menjadi pembelaan mutlak. Penyiaran semula boleh menjadi satu penerbitan baharu bergantung pada fakta kes.
3. Mencetuskan Panik dan Ketegangan
Maklumat palsu tentang penculikan, rusuhan, kekurangan makanan, bencana atau penyakit boleh mencetuskan tindakan orang ramai yang tidak terkawal.
Ada yang terus menyerbu kedai. Ada yang takut menghantar anak ke sekolah. Ada pula yang menuduh sesuatu kaum, agama atau komuniti tanpa bukti.
Kandungan yang menggugat ketenteraman awam mungkin disiasat di bawah peruntukan lain seperti Kanun Keseksaan atau Akta Hasutan 1948, bergantung pada perkataan, konteks, niat dan akibat sebenar.
Tidak semua berita palsu secara automatik menjadi kes hasutan. Penggunaan sesuatu undang-undang perlu dinilai berdasarkan elemen kesalahan yang khusus.
4. Reputasi Diri dan Kerjaya Boleh Musnah
Majikan hari ini bukan hanya melihat prestasi di pejabat. Tingkah laku di ruang digital juga boleh memberi kesan kepada organisasi.
Bayangkan seorang pekerja menyebarkan tuduhan sensitif menggunakan profil yang jelas menyatakan nama syarikatnya.
Orang ramai mungkin mengaitkan pandangan itu dengan majikan, walaupun syarikat tidak pernah mengeluarkan kenyataan tersebut.
Pekerja boleh berdepan:
- Surat tunjuk sebab
- Siasatan dalaman
- Tindakan disiplin
- Kehilangan kepercayaan pelanggan
- Penamatan perkhidmatan, tertakluk pada kontrak dan proses sewajarnya
- Kesukaran mendapatkan pekerjaan baharu
Satu mesej yang dikongsi dalam masa beberapa saat boleh meninggalkan kesan bertahun-tahun.
Ringkasan Kesalahan, Risiko dan Undang-Undang
| Jenis Tindakan atau Kesalahan | Risiko atau Kesan Nyata | Undang-Undang Berkaitan |
|---|---|---|
| Menghantar komunikasi palsu, mengancam atau sangat jelik dengan unsur niat yang dilarang | Siasatan, pertuduhan, denda sehingga RM500,000, penjara sehingga dua tahun atau kedua-duanya | Seksyen 233 Akta Komunikasi dan Multimedia 1998, seperti dipinda |
| Membuat atau menyebarkan tuduhan palsu terhadap individu atau syarikat | Tuntutan sivil, permohonan maaf, injunksi dan bayaran ganti rugi | Akta Fitnah 1957 dan prinsip undang-undang fitnah |
| Berkongsi kandungan yang boleh menjejaskan ketenteraman atau mencetuskan permusuhan | Siasatan dan tindakan mengikut sifat serta konteks kandungan | Kanun Keseksaan, Akta Hasutan 1948 atau undang-undang lain yang berkaitan |
| Menyebarkan maklumat palsu menggunakan identiti tempat kerja | Tindakan disiplin, kehilangan kepercayaan dan reputasi profesional terjejas | Kontrak pekerjaan, polisi media sosial dan prosedur dalaman organisasi |
Jadual ini ialah penerangan umum. Kesalahan sebenar dan hukuman bergantung pada fakta setiap kes serta keputusan mahkamah.
5 Langkah Wajib Sebelum Menekan Butang “Share”
Tidak perlu menjadi wartawan atau pakar teknologi untuk membuat semakan asas.
Cukup berhenti seketika dan lakukan lima langkah ini.
1. Sahkan Sumber Asal
Tanya diri sendiri:
- Siapa yang mula-mula mengeluarkan kenyataan ini?
- Adakah terdapat pautan ke laman rasmi?
- Siapakah penulisnya?
- Adakah nama agensi dinyatakan dengan jelas?
- Bolehkah kenyataan yang sama ditemukan di akaun rasmi agensi tersebut?
Mesej yang hanya menggunakan ayat seperti “daripada orang dalam”, “kawan saya kerja kementerian” atau “sumber yang boleh dipercayai” belum boleh dianggap sahih.
Logo kerajaan juga mudah disalin.
Poster yang kelihatan rasmi tidak semestinya benar.
Jika mesej mendakwa Kementerian Kesihatan mengeluarkan arahan baharu, buka laman web dan media sosial rasmi kementerian itu. Jangan bergantung pada tangkap layar yang sudah melalui banyak kali penghantaran.
2. Gunakan Portal Semakan Fakta
Malaysia mempunyai platform yang boleh membantu orang ramai menyemak dakwaan tular.
SEBENARNYA.MY ialah pusat sehenti untuk menyemak berita yang belum ditentukan kesahihannya dan diterima melalui media sosial, aplikasi mesej segera, blog atau laman sesawang. Portal itu turut menyediakan ruang bagi orang ramai menyalurkan maklumat tular untuk semakan.
MyCheck Malaysia pula merupakan inisiatif semakan fakta oleh Pertubuhan Berita Nasional Malaysia, Bernama. Platform itu menyemak maklumat tular, palsu, mengelirukan atau meragukan berdasarkan sumber yang boleh diakses.
Gunakan kata kunci utama daripada mesej tersebut ketika membuat carian.
Sebagai contoh:
- “Bantuan RM500 KKM”
- “MyKad baharu kod QR”
- “Pengeluaran khas KWSP”
- “Arahan tutup sekolah”
Kadangkala dakwaan yang sama sudah pernah disemak beberapa bulan atau tahun lalu.
3. Baca Kandungan, Bukan Tajuk Sahaja
Tajuk seperti ini sengaja dibina untuk membuatkan orang marah atau takut:
Kerajaan umum bantuan baharu untuk semua rakyat!
Apabila dibaca, mungkin bantuan itu hanya untuk satu kumpulan kecil. Mungkin juga ia cadangan lama yang belum diluluskan.
Ada tajuk yang benar secara teknikal tetapi meninggalkan konteks penting.
Sebelum berkongsi:
- Baca artikel sampai habis
- Semak siapa yang dipetik
- Lihat sama ada kenyataan itu telah dinafikan
- Bezakan berita, pendapat, satira dan iklan
- Perhatikan pautan laman sesawang
Laman palsu kadangkala menggunakan nama yang hampir menyerupai portal sebenar dengan menambah atau menukar satu huruf.
4. Periksa Tarikh dan Lokasi
Berita lama sering dikitar semula seolah-olah baru berlaku.
Video banjir lima tahun lalu mungkin disebarkan dengan kapsyen bahawa kejadian berlaku pagi ini. Rakaman pergaduhan di negara lain pula mungkin didakwa berlaku di Malaysia.
Semak:
- Tarikh artikel diterbitkan
- Tarikh kejadian sebenar
- Nama lokasi
- Papan tanda dalam gambar
- Cuaca dan keadaan sekeliling
- Sama ada media tempatan lain melaporkannya
Jangan hanya melihat tarikh mesej diterima di WhatsApp. Itu bukan tarikh berita tersebut berlaku.
5. Gunakan Logik dan Kawal Emosi
Berita palsu sering direka untuk menghasilkan reaksi kuat.
Ia mahu anda takut, marah, sedih atau terlalu teruja sehingga tidak sempat berfikir.
Berhati-hati jika mesej:
- Memaksa anda berkongsi segera
- Menjanjikan wang atau hadiah luar biasa
- Mendakwa semua media menyembunyikan berita itu
- Menggunakan banyak tanda seru dan huruf besar
- Tidak menyertakan sumber yang boleh diperiksa
- Meminta nombor kad pengenalan atau maklumat bank
- Menyuruh klik pautan yang pelik
Apabila sesuatu berita kelihatan terlalu luar biasa, cari pengesahan daripada sekurang-kurangnya dua sumber yang boleh dipercayai.
Cara Menegur Ahli Keluarga Tanpa Memalukan Mereka
Ramai ibu bapa atau warga emas berkongsi sesuatu kerana mahu melindungi keluarga.
Mereka mungkin tidak mahir membezakan laman sebenar dengan laman tiruan. Menegur dengan kasar hanya membuatkan mereka terasa dipermalukan dan enggan menerima penjelasan.
Elakkan ayat:
Mak ni semua benda nak percaya. Berita palsu pun kongsi.
Gunakan pendekatan yang lebih lembut:
Terima kasih mak sebab ingatkan kami. Saya dah semak di portal rasmi, maklumat ini rupanya tidak benar. Saya kongsikan pautan semakan supaya kita semua tak tersalah sebarkan.
Atau:
Ayah, berita ini sebenarnya dari tahun lama. Saya letakkan kenyataan terbaru pihak berkuasa di sini.
Betulkan maklumat, bukan serang peribadi.
Anak-anak juga perlu bersabar. Kemahiran digital tidak datang secara automatik hanya kerana seseorang mempunyai telefon pintar.
Pada masa sama, ibu bapa boleh menggunakan situasi ini untuk mendidik anak:
- Jangan terus percaya video pendek
- Jangan memalukan mangsa
- Jangan berkongsi gambar kemalangan
- Jangan mendedahkan alamat atau nombor telefon orang
- Bezakan fakta dengan pendapat
- Fahami bahawa jejak digital sukar dipadam
Pendidikan literasi media perlu berlaku dua hala dalam keluarga.
Tidak Pasti, Jangan Kongsi
Menjadi orang pertama menyampaikan sesuatu berita bukan satu pencapaian jika berita itu palsu.
Lebih baik lambat beberapa minit kerana membuat semakan daripada menanggung malu, memohon maaf atau berdepan tindakan undang-undang kemudian.
Sebelum menghantar sesuatu ke grup keluarga, tanya tiga soalan:
- Adakah maklumat ini benar?
- Adakah ia perlu dikongsi?
- Adakah perkongsian ini boleh memudaratkan sesiapa?
Jika satu pun jawapannya masih meragukan, berhenti.
Kita tidak perlu berkongsi setiap perkara yang muncul di skrin. Kadangkala tindakan paling bertanggungjawab ialah tidak menekan apa-apa.
Nama baik keluarga, keselamatan masyarakat dan keharmonian negara boleh bermula dengan satu keputusan kecil:
Tidak pasti, jangan kongsi.
Soalan Lazim Mengenai Penyebaran Maklumat Tidak Sahih
1. Bolehkah saya didakwa jika hanya menekan “Forward” dan bukan pencipta asal?
Ya, seseorang masih boleh disiasat walaupun bukan pencipta asal.
Menghantar semula kandungan boleh dianggap sebagai satu bentuk penyebaran atau penerbitan semula, bergantung pada undang-undang serta fakta kes.
Namun, seseorang tidak bersalah secara automatik hanya kerana menekan Forward. Pihak pendakwaan masih perlu membuktikan unsur kesalahan yang diperlukan, termasuk pengetahuan dan niat yang berkaitan bagi pertuduhan tertentu.
Jangan bergantung pada alasan “saya cuma kongsi” sebagai perlindungan mutlak.
2. Bagaimana mahu menegur warga emas yang selalu berkongsi berita palsu?
Tegur secara peribadi atau gunakan bahasa yang tidak memalukan mereka.
Mulakan dengan menghargai niat mereka, kemudian tunjukkan bukti daripada sumber rasmi:
Terima kasih sebab berkongsi. Saya sudah semak dan pihak berkuasa memaklumkan berita ini tidak benar. Saya letakkan pautan rasmi untuk rujukan kita bersama.
Elakkan melabel mereka sebagai bodoh, mudah tertipu atau penyebar fitnah. Matlamatnya ialah menghentikan maklumat palsu, bukan memenangi pertengkaran.
3. Apa perlu dilakukan jika saya sudah terlanjur berkongsi maklumat palsu?
Bertindak segera:
- Padam hantaran asal jika masih boleh.
- Hantar pembetulan kepada kumpulan atau individu yang menerima mesej.
- Nyatakan dengan jelas bahawa maklumat terdahulu tidak benar.
- Sertakan pautan pengesahan rasmi.
- Minta penerima tidak menyebarkannya lagi.
- Mohon maaf kepada pihak yang terjejas.
- Simpan rekod pembetulan yang dibuat.
Jangan sekadar memadam secara senyap apabila ratusan orang sudah melihatnya.
Contoh pembetulan yang sesuai:
Pembetulan: Maklumat yang saya kongsikan sebentar tadi telah disahkan tidak benar. Saya memohon maaf dan meminta semua penerima supaya tidak meneruskannya. Ini pautan penjelasan rasmi untuk rujukan.
Jika kandungan melibatkan tuduhan serius, ancaman, isu perkauman atau perkara yang berpotensi membawa tindakan undang-undang, dapatkan nasihat peguam dengan segera.
Nota editorial: Kadar denda RM50,000 yang diminta dalam arahan asal ialah kadar sebelum pindaan. Artikel ini menggunakan kadar semasa Seksyen 233, iaitu sehingga RM500,000 dan penjara sehingga dua tahun bagi kesalahan berkenaan.
